BiT © 2020      •      POLITYKA PRYWATNOŚCI

REALIZACJA STRONY   WWW.HASI.PL

Sprawa Gminy Ceynowy

Wanda Brzeska,

248 stron, oprawa miękka, format 145x205mm, wydanie II (I po 1944 roku),  Gdańsk 2020, współwydawca: MPiMK-P w Wejherowie, ISBN: 978-83-955931-3-0.

 

Dziś trudno uwierzyć, że w Chałupach – popularnym nadmorskim letnisku na Półwyspie Helskim, doskonałym miejscu do uprawiania windsurfingu i kitesurfingu na wodach Zatoki Puckiej w pierwszych dniach sierpnia 1836 roku działy się rzeczy straszne. To właśnie wtedy w Chałupach, zwanych wówczas Ceynową (taką nazwę wieś miała niemal do końca lat 20. XX w.), odbył się ostatni na Kaszubach sąd Boży nad czarownicą. Prawdopodobnie było to też ostatnie takie wydarzenie w Polsce i w Europie, aczkolwiek nie można wykluczyć, że i później jakąś czarownicę lokalna społeczność skazała bez sądu i procesu. To nie legenda, ale fakt potwierdzony dokumentami znajdującymi się w Archiwum Państwowym w Poznaniu, w Kartotece procesów o czary z lat 385–1940. Sprawa była głośna w Polsce i w całych Prusach (do których w czasie zaborów należał Półwysep Helski). Tę ponurą historię opisał w archaizująco-poetyckiej stylizacji Stefan Żeromski w jednej z opowieści wchodzącej w skład Wiatru od morza (wyd. 1922). Ale dopiero Wanda Brzeska w wydanej szesnaście lat później (1938) powieści Sprawa gminy Ceynowy zrelacjonowała szczegółowo, dzień po dniu, przebieg wydarzeń, aż do ponurego finału 4 sierpnia 1836 roku. Ofiara samosądu Krystyna Ceynowa to wdowa po rybaku, matka pięciorga dzieci. Pracowita, ale nielubiana przez miejscowe kobiety. Kiedy wyśmiała umiejętności lekarskie znachora Kamińskiego, ten postanowił się zemścić. Oskarżył ją o rzucanie uroków, o to że jest czarownicą. Wykorzystując powszechny lęk przed siłami nieczystymi, sąsiedzką zawiść i zadawnione pretensje, kieruje gniew niemal całej wsi przeciw Krystynie. Nie zdołała wyleczyć chorego Jana Kąkola, więc skatowano ją i utopiono. Po jej śmierci i po wypędzeniu diabła z zaczarowanej, bo piejącej, kury – diabelskie siły opuściły wieś Ceynową. Powieść Brzeskiej to właściwie interesujący reportaż o mechanizmach ludzkich działań, napisany ze znajomością obyczajów, pracy rybaków, życia codziennego kaszubskiej wsi, a także języka kaszubskiego – autorka dodała nawet Słowniczek wyrazów używanych na Kaszubach.

 

Wanda Brzeska (1893–1978), pisarka, etnografka i etnolożka, ma w dorobku kilka powieści (poza Sprawą gminy Ceynowy, także Żelazny szlak 1937, Ptaki ścielą gniazda, 1938) wiersze, sztuki teatralne, a także opowiadania – m.in. nawiązujące do tragedii we wsi Ceynowa opowiadanie Syn czarownicy („Teka Pomorska” 1937 nr 4) i niepublikowaną powieść  Ławica ryb. W okresie międzywojennym prowadziła badania etnograficzne na Pomorzu, zbierając eksponaty dla przyszłego Muzeum Kaszubskiego w Gdyni. Również po 1945 roku brała udział w badaniach dziejów Kaszubów i Słowińców, sztuki ludowej, kultury materialnej i języka kaszubskiego. Jest autorką prac naukowych i artykułów, m.in. Rehabilitacja Smętka „Arkona” 1945 nr 13 i 1946 nr 14, Z wycieczki do Lęborka, Z Lęborka do Łeby, Warszawa w Sopocie, „Polska Zachodnia” 1945 nr 7, 9, 10, i innych.